Friday, 20 November 2026
Tuesday, 17 November 2026
मंगळसूत्राची शेवटची गाठ
मंगळसूत्राची शेवटची गाठ
गावाच्या वेशीवरून आत येताना उजव्या हाताला एक जुनं कौलारू
घर दिसायचं. घराच्या मातीच्या भिंतींना काळाच्या ओघात ठिकठिकाणी भेगा पडल्या
होत्या. पावसाळ्यात काही कौलं गळायची, उन्हाळ्यात
भिंतींच्या तड्यांतून ऊन घरात शिरायचं; तरी त्या घराला एक
वेगळीच ऊब होती. अंगणात तुळशीचं छोटंसं वृंदावन होतं आणि त्याच्या बाजूला जुनी
लाकडी बाज होती. सकाळी गाव जागं होण्याआधी त्या अंगणात सखूची लगबग सुरू व्हायची.
ती अंगण झाडायची, शेणाने सारवायची, तुळशीला
पाणी घालायची आणि मग चुलीवर धूर उठू लागायचा. त्या धुराबरोबर तिच्या संसाराचा
दिवसही सुरू व्हायचा.
या घरात सदानंद आणि त्याची पत्नी सखू राहत होते. सदानंद
सर्वसामान्य शेतकरी कुटुंबातला, कष्टाळू आणि प्रामाणिक माणूस होता.
स्वतःची जमीन थोडी असल्यामुळे त्यावरच संसार भागत नसे. म्हणून दुसऱ्याच्या शेतात
मजुरी करणे, बांध दुरुस्त करणे, कुणाच्या
घराचे छप्पर घालणे, बाजारातून पोती आणून देणे, जनावरांची देखभाल करणे अशी मिळतील ती कामे तो करायचा. काम कोणतंही असो,
सदानंद त्यात कमीपणा मानत नसे. गावातला एखादा माणूस कधी त्याला
म्हणायचा, “सदानंद, एवढं काम करून काय
मिळतं रे तुला?” तेव्हा तो हसून उत्तर द्यायचा, “मेहनतीच्या घामाची किंमत पैशांत मोजता येत नाही. दोन वेळच्या भाकरीचा घास
जर प्रामाणिकपणे मिळाला, तर त्यापेक्षा मोठी कमाई दुसरी
कोणती?” दुखावलेली मने
सखू त्याची खरी सोबती होती. संसाराच्या गाड्याचं एक चाक
सदानंद होतं, तर दुसरं सखू. सदानंद दिवसभर शेतात राबत
असे, तर सखू घर आणि शेत दोन्ही सांभाळत असे. तिच्या हाताला
कामाची सवय इतकी होती की काम नसलेला दिवस तिला बेचैन करायचा. सकाळची घरकामं उरकून
ती शेतावर जायची. पेरणी असो, खुरपणी असो किंवा कापणीचा हंगाम
असो, सखू सदानंदच्या खांद्याला खांदा लावून काम करायची.
दोघांच्या संसारात मोठेपणा नव्हता, चैनी नव्हती; पण परस्परांवरचा विश्वास आणि समाधान मात्र भरपूर होतं.
त्यांच्या संसारात श्रीधर आणि आनंद या दोन मुलांचा जन्म
झाला आणि त्या दिवसापासून सदानंदच्या आयुष्याला नवं ध्येय मिळालं. मुलांना मांडीवर
घेऊन तो सखूला म्हणायचा, “आपण आयुष्यभर कष्ट केले, त्याचं मला काही वाटत नाही. पण आपली लेकरं आपल्या सारखी कष्ट करत जगू
नयेत. त्यांनी शिकावं, मोठं व्हावं आणि स्वतःच्या पायावर उभं
राहावं, एवढीच माझी इच्छा आहे.” सखू
त्याच्याकडे पाहून हसायची. “आपल्या घरात एवढे पैसे कुठून
येणार?” ती विचारायची. सदानंद तिच्याकडे पाहून म्हणायचा,
“पैसे कमी पडले तर आपण आणखी कष्ट करू. पण पोरांच्या शिक्षणात कमी
पडायचं नाही.”
मुलांच्या शिक्षणासाठी दोघांनी अक्षरशः आपलं आयुष्य पणाला
लावलं. घरात कधी भाजी नसेल तर चटणी-भाकरीवर दिवस जायचा, पण मुलांच्या वह्या-पुस्तकांसाठी पैसे कधी कमी पडू दिले नाहीत. एकदा
श्रीधरच्या शाळेची फी भरण्याची शेवटची तारीख आली होती. दिवसभर काम करूनही
सदानंदकडे पुरेसे पैसे जमले नव्हते. त्या रात्री तो अंगणात चिंतेत बसला होता.
सखूने विचारलं, “काय झालं? आज एवढे
गप्प का?” सदानंदने बराच वेळ काही उत्तर दिलं नाही. शेवटी
म्हणाला, “श्रीधरची फी भरायची आहे. पैसे कमी पडतायत.”
सखू उठली आणि घरातल्या जुन्या पेटीतून तिच्या लग्नाची चांदीची जोडवी
काढून त्याच्या हातावर ठेवली. सदानंद दचकला. “हे कशाला?”
तो म्हणाला. सखू शांतपणे म्हणाली, “पोराच्या
शिक्षणापेक्षा ही जोडवी मोठी आहे का? उद्या विकून फी भरा.”
सदानंद काही बोलला नाही. त्याने फक्त तिच्याकडे पाहिलं. त्या क्षणी
दोघांनाही जाणवलं की संसार म्हणजे केवळ सुखाच्या दिवसांत एकत्र राहणं नव्हे;
तर संकटाच्या वेळी स्वतःचं काहीतरी गमावून दुसऱ्याच्या स्वप्नाला
जपणं असतं.
काळ पुढे सरकत गेला. श्रीधर आणि आनंद दोघेही अभ्यासात हुशार
निघाले. गावातील शाळेतून शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी पुढील शिक्षणासाठी तालुक्याला
आणि नंतर शहराला धाव घेतली. मुलांच्या शिक्षणाचा खर्च वाढत गेला तसे सदानंदचे
कष्टही वाढत गेले. वय वाढत असूनही तो पहाटे घराबाहेर पडायचा आणि संध्याकाळी काळोख
पडल्यावर परतायचा. सखूही मागे नव्हती. तिच्या हातावर भेगा पडल्या, पायांना चटके बसले, तरी मुलांच्या भविष्याचा विचार
करताना तिला स्वतःच्या वेदना क्षुल्लक वाटत.
शेवटी त्यांच्या कष्टाला फळ आलं. श्रीधरला शहरातील एका
नामांकित कंपनीत नोकरी मिळाली. काही महिन्यांनी आनंदलाही चांगल्या कंपनीत नोकरी
मिळाली. दोन्ही मुलं नोकरीला लागल्याचा आनंद सदानंदच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत
होता. त्या दिवशी तो गावच्या मंदिरात गेला. देवापुढे हात जोडून बराच वेळ उभा
राहिला. त्याच्या डोळ्यांत पाणी आलं. “देवा, माझ्यासाठी आता काही मागायचं राहिलं नाही. माझ्या लेकरांना सुखी ठेव,”
एवढंच त्याने म्हटलं.
मुलांनी गावाशेजारील शेताच्या जागेत एक सुंदर पक्कं घर
बांधलं. जुन्या कौलारू घरातून आलेल्या सदानंदला त्या घराकडे पाहताना अपार समाधान
वाटायचं. सखूच्या चेहऱ्यावरही अभिमान असायचा. “बघा, आपली पोरं किती मोठी झाली,” ती म्हणायची. सदानंद
हसून उत्तर द्यायचा, “आपण त्यांना काही संपत्ती दिली नाही,
पण शिक्षण दिलं. आता त्यांनी स्वतःचं आयुष्य उभं केलं, एवढं पुरेसं आहे.”
दोन्ही मुलांची लग्नंही थाटामाटात झाली. गावात पाहुण्यांची
गर्दी झाली. घरात सनईचे सूर घुमले. सखूच्या अंगावर कामाचा कितीही ताण असला तरी
तिच्या चेहऱ्यावर आनंद होता. तिला वाटत होतं, आता आयुष्याची
सारी धावपळ संपली. मुलं स्थिरस्थावर झाली होती. त्यांना घर मिळालं होतं. नोकऱ्या
होत्या. संसार सुरू झाला होता. आता उरलेलं आयुष्य नातवंडांच्या सहवासात आणि
मुलांच्या मायेने जाईल, असं तिला वाटत होतं.
सुरुवातीचे काही महिने खरोखर आनंदात गेले. पण हळूहळू घरातील
वातावरण बदलू लागलं. किरकोळ कारणांवरून दोन्ही सुनांमध्ये मतभेद होऊ लागले. कोण
किती काम करतं, घरखर्चात कोणाचा किती वाटा, स्वयंपाकाची जबाबदारी कोणाची, पाहुणे आल्यावर कोण
धावपळ करणार, अशा छोट्या छोट्या गोष्टींवरून कुरबुरी सुरू
झाल्या. सुरुवातीला सदानंद त्याकडे दुर्लक्ष करत असे. “घरात
चार माणसं असली की मतभेद होणारच,” तो सखूला समजावून
सांगायचा. पण दिवसेंदिवस वाद वाढत गेले.
एक दिवस दोन्ही सुनांमध्ये मोठा वाद झाला. आवाज ऐकून दोन्ही
मुलं घरात आली. बघता बघता जावांचा वाद भावांच्या वादात बदलला. सदानंद मध्ये पडला.
त्याने दोन्ही मुलांकडे पाहत विचारलं, “अरे, तुम्ही दोघं एकाच आईच्या पोटी जन्माला आलात. एकमेकांसाठी जगायला शिकलात.
आज कुणाच्या दोन शब्दांसाठी एकमेकांच्या अंगावर जाता? तुमच्या
या भांडणापेक्षा माझ्यासाठी मोठं दुःख दुसरं काही नाही.”
पण त्या वेळी कुणाचंही मन ऐकण्याच्या स्थितीत नव्हतं. शेवटी
दोन्ही मुलांनी स्वतंत्र होण्याचा निर्णय घेतला. सदानंदने खूप प्रयत्न केले; पण परिस्थिती हाताबाहेर गेली होती. घराची आणि शेताची वाटणी झाली.
प्रत्येकाला आपापला हिस्सा मिळाला. मात्र आई-वडिलांच्या वाट्याला काय येणार,
हा प्रश्न मात्र शेवटी अनुत्तरितच राहिला.
एक दिवस सदानंदने दोन्ही मुलांना जवळ बोलावलं. त्याचा आवाज
शांत होता. “बाळांनो, आता आमचं वय
झालं आहे. आम्हाला मोठं काही नको. दोन वेळचं जेवण, औषधासाठी
थोडी मदत आणि अधूनमधून तुमचा चेहरा दिसला तरी पुरे.” दोन्ही
मुलं गप्प राहिली. मोठा मुलगा म्हणाला, “बाबा, आमच्यावरही संसाराच्या जबाबदाऱ्या आहेत.” धाकटाही
म्हणाला, “तुम्ही गावातलं जुनं घर आहे तिथे राहिलात तर बरं
होईल. आम्ही वेळ मिळेल तसं बघू.” कष्टाची कमाई
सदानंदने त्यांच्याकडे बराच वेळ पाहिलं. त्याच्या चेहऱ्यावर
राग नव्हता, पण मनाच्या कुठल्यातरी खोल कप्प्यात
काहीतरी तुटलं होतं. सखूने त्याचा हात धरला. त्या रात्री दोघांनी आपापलं थोडं
सामान बांधलं आणि दुसऱ्या दिवशी जुन्या घराचा रस्ता धरला. मागे वळून पाहताना
सखूच्या डोळ्यांत पाणी होतं. सदानंद मात्र शांत होता. घराच्या उंबरठ्यावरून बाहेर
पडताना त्याने मनात म्हटलं, “आपण लेकरांना घर दिलं; आता देवाने आम्हाला हे जुनं घर दिलं आहे. यातही संसार होईल.”
पुन्हा त्यांच्या आयुष्यात कष्ट सुरू झाले. वयाच्या ओझ्याने
सदानंदची ताकद कमी झाली होती, तरी तो काम शोधत राहिला. सखू गावातील
घरांमध्ये काम करू लागली. मुलं शहरात आपल्या संसारात व्यस्त होती. कधी एखादा
गावकरी सदानंदला विचारायचा, “तुमची मुलं येत नाहीत का?”
तेव्हा तो नेहमी मुलांची बाजू घ्यायचा. “नोकरीच्या
व्यापात असतील. शहरात राहणं सोपं नसतं. वेळ मिळाला की येतील.” पण संध्याकाळी घरात परतल्यावर त्याच्या मनात मात्र वेगळेच प्रश्न उभे
राहत. “खरंच वेळ नाही, की आपल्यासाठी
वेळ नाही?” हा प्रश्न तो स्वतःलाच विचारायचा; पण उत्तर शोधण्याची हिंमत त्याच्यात नसायची.
एके दिवशी पावसाळ्यातील संध्याकाळ होती. आभाळ भरून आलं
होतं. दिवसभर शेतात काम केल्यानंतर सदानंद घरी परतत होता. पावसामुळे बांधाची माती
ओली आणि निसरडी झाली होती. तो सावधपणे चालत असतानाच अचानक त्याचा पाय घसरला. तो
बांधावरून खाली कोसळला. त्याच्या पायाला गंभीर दुखापत झाली. वेदनेने त्याच्या
तोंडून आवाज निघाला. आसपासच्या शेतात काम करणाऱ्या काही शेतकऱ्यांनी धावत येऊन
त्याला उचललं आणि घरापर्यंत आणलं.
सदानंदची अवस्था पाहून सखू घाबरली. तिने गावातील डॉक्टरांना
बोलावून घेतलं. डॉक्टरांनी प्राथमिक उपचार करून सांगितलं, “शहरात घेऊन जा. हाडाला गंभीर दुखापत झाली असावी. तपासणी आणि उपचार तातडीने
झाले पाहिजेत.” दोन्ही मुलांना निरोप पाठवण्यात आला. सखू
दारात बसून मुलांची वाट पाहू लागली. संध्याकाळ सरली. रात्रीचे दहा वाजले, अकरा वाजले. सदानंद वेदनेने तळमळत होता. सखू वारंवार रस्त्याकडे पाहत
होती.
रात्री उशिरा सदानंदने तिला हाक मारली. “सखू, मुलांची वाट बघू नकोस.” ती
म्हणाली, “ते येतील. निरोप तर गेला आहे.” सदानंदने हळू आवाजात उत्तर दिलं, “कदाचित त्यांना
येता येणार नसेल. तू मनाला लावून घेऊ नकोस.” सखूच्या
डोळ्यांत पाणी आलं. “तुम्हाला या अवस्थेत सोडून ते कसे
राहतील?” सदानंद काही बोलला नाही. त्या शांततेतच त्याला
उत्तर मिळालं होतं.
पहाट झाली, तरी मुलं आली नाहीत. शेवटी गावातील
दोन माणसांनी पुढाकार घेतला आणि सदानंदला शहरातील दवाखान्यात नेलं. उपचार झाले.
पायाला प्लास्टर बसलं. डॉक्टरांनी काही काळ पूर्ण विश्रांतीचा सल्ला दिला. पण
विश्रांती म्हणजे सदानंदच्या घरासाठी उत्पन्न बंद होणं होतं. दवाखान्याचा खर्च,
औषधांचा खर्च आणि घरखर्च या सगळ्यांचा भार सखूच्या खांद्यावर आला.
तिने घरातील थोडीफार बचत खर्च केली. धान्य विकलं.
शेजाऱ्यांनी शक्य तेवढी मदत केली. गावातले काही लोक सदानंदला भेटायला येत होते. पण
मुलं आणि सुना मात्र फिरकल्या नाहीत. सदानंद त्यांच्याबद्दल वाईट बोलत नसे; उलट सखूला समजावत असे, “त्यांचा संसार आहे.
आपल्यामुळे त्यांना अडचण नको.” पण सखूला हे ऐकून अधिकच दुःख
होत असे. ज्या मुलांना मोठं करण्यासाठी त्यांनी आयुष्य घातलं, त्या मुलांनी आज त्यांच्या दुःखाकडे पाठ फिरवली होती.
काही महिन्यांत सदानंद पूर्वीसारखा काम करू शकला नाही.
त्याच्या मनावर याचा परिणाम झाला. शरीराच्या वेदनेपेक्षा सखूची चिंता त्याला अधिक
सतावत होती. “माझ्यानंतर तुझं काय?” हा प्रश्न तो वारंवार विचारायचा. सखू त्याला थांबवत म्हणायची, “असं काही बोलू नका. तुम्ही बरे व्हाल.” पण तिच्याही
मनाला माहीत होतं की सदानंदच्या शरीरातील ताकद दिवसेंदिवस कमी होत चालली आहे.
एक दिवस त्याची प्रकृती अचानक खालावली. डॉक्टरांनी पुन्हा
दवाखान्यात दाखल करण्याचा सल्ला दिला. यावेळी मात्र सखूच्या हातात खर्चासाठी
जवळजवळ काहीच उरलं नव्हतं. तिने घरातली प्रत्येक वस्तू पाहिली. विकण्यासारखं काहीच
उरलं नव्हतं. तेवढ्यात तिची नजर एका छोट्या डबीवर पडली. तिने ती उघडली आणि तिचे
हात थरथरले. डबीत तिचं मंगळसूत्र होतं.
चाळीस वर्षांपूर्वी सदानंदने तिच्या गळ्यात बांधलेलं ते
मंगळसूत्र. त्या काळ्या मण्यांमध्ये तिच्या संपूर्ण आयुष्याच्या आठवणी जपल्या
होत्या. लग्नाचा दिवस, नव्या संसाराची सुरुवात, मुलांचा जन्म, गरिबी, उपासमार,
कष्ट, मुलांच्या शिक्षणासाठी केलेले त्याग,
त्यांची लग्नं आणि सुखाचे काही दिवस—सगळं त्या
मंगळसूत्राशी जोडलेलं होतं.
सखूने ते हातात घेतलं आणि बराच वेळ शांत बसली. तिच्या
डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. मग तिने मंगळसूत्र डोळ्यांशी लावलं आणि हळू आवाजात
म्हणाली, “तू माझ्या संसाराची साक्षीदार आहेस. आज
माझ्या संसाराचा साथीदार वाचवण्यासाठी तुलाच सोडावं लागतंय. यापेक्षा मोठं दुःख
माझ्यासाठी कोणतं?”
दुसऱ्या दिवशी तिने मंगळसूत्र विकलं. त्यातून मिळालेल्या
पैशांनी सदानंदला दवाखान्यात दाखल करण्यात आलं. उपचार सुरू झाले. सदानंदने तिच्या
गळ्याकडे पाहिलं आणि त्याला सगळं समजलं. तो हळू आवाजात म्हणाला, “सखू, मंगळसूत्र कुठं आहे?” ती
नजर चुकवत म्हणाली, “ठेवून दिलंय.” सदानंद
तिच्याकडे पाहत राहिला. “माझ्यासाठी विकलंस ना?” सखूच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. ती म्हणाली, “तुमचं
आयुष्य वाचवण्यापेक्षा ते मंगळसूत्र मोठं होतं का?”
सदानंदने तिचा हात हातात घेतला. “तू आयुष्यभर माझ्यासोबत राहिलीस. मी तुला फारसं सुख देऊ शकलो नाही.”
सखूने त्याच्या तोंडावर हात ठेवला. “सुख-दुःखाचा
हिशोब ठेवून संसार होत नाही. आपण दोघांनी मिळून आयुष्य जगलो, एवढंच माझ्यासाठी पुरेसं आहे.”
त्या रात्री सदानंदची प्रकृती अधिकच गंभीर झाली. सखू
त्याच्या पलंगाशेजारी बसली होती. त्याने डोळे उघडले. “सखू, मुलं आली का?” या
प्रश्नावर सखू गप्प झाली. तिच्या डोळ्यांतलं उत्तर सदानंदला समजलं. त्याने दीर्घ
श्वास घेतला आणि म्हणाला, “त्यांना दोष देऊ नकोस. आपण आपलं
कर्तव्य केलं. लेकरांना वाढवणं हे आपलं काम होतं. त्यांनी आपल्याला कसं आठवलं,
हा त्यांचा भाग्याचा प्रश्न आहे.”
काही वेळाने त्याने सखूचा हात घट्ट धरला. “माझ्यानंतर तू स्वतःला सांभाळ. कोणाकडे हात पसरू नकोस. आपला संसार तुझ्यात
आहे.” सखूच्या डोळ्यांतून अश्रूंचा बांध फुटला. “तुम्ही मला सोडून जाऊ नका,” एवढंच ती म्हणू शकली.
सदानंदच्या चेहऱ्यावर हलकं हास्य उमटलं. त्याने डोळे मिटले. काही क्षणांनी त्याचा
हात सैल झाला आणि सखूला जाणवलं की तिचा आयुष्यभराचा सोबती आता तिच्याबरोबर नाही.
सदानंदच्या मृत्यूची बातमी गावात पोहोचली आणि संपूर्ण
गावावर शोककळा पसरली. अंत्ययात्रेला गावातील लहानापासून मोठ्यापर्यंत अनेक जण
उपस्थित होते. ज्याने आयुष्यभर प्रामाणिकपणे कष्ट केले, कुणाची फसवणूक केली नाही, संकटात गावकऱ्यांच्या
मदतीला धावून गेला, त्या सदानंदला अखेरचा निरोप देण्यासाठी
गाव एकत्र आलं. त्याची दोन्ही मुलंही आली; पण त्यांच्या
चेहऱ्यावरचा पश्चात्ताप वडिलांच्या अनुपस्थितीत काहीच बदल घडवू शकत नव्हता.
अंत्यसंस्कारानंतर सखू जुन्या घराच्या अंगणात एकटी बसली
होती. तिच्या गळ्यात मंगळसूत्र नव्हतं. तिच्या शेजारी बसलेल्या एका वृद्ध
शेजारणीने हळूच विचारलं, “सखू, तुझं मंगळसूत्र
कुठं आहे गं?”
सखूने बराच वेळ काही उत्तर दिलं नाही. तिने रिकाम्या
गळ्यावर हात ठेवला. मग आकाशाकडे पाहत म्हणाली, “सदानंदला
वाचवण्यासाठी तेही गेलं. आयुष्यभर संसाराची गाठ जपली… शेवटी
त्याला वाचवण्यासाठी ती गाठही सोडावी लागली.”
शेजारणीच्या डोळ्यांत पाणी आलं. सखू मात्र शांत होती.
तिच्या चेहऱ्यावर दुःख होतं; पण त्याहून मोठं समाधानही होतं ज्याच्यासोबत
तिने आयुष्य घालवलं, त्याच्या शेवटच्या क्षणीही ती त्याच्या
सोबत होती.भारतीय सण माहिती
त्या दिवसानंतर गावातील जुन्या घराच्या अंगणात सखूची सावली
एकटी दिसू लागली. सकाळी ती तुळशीला पाणी घालायची, चूल पेटवायची
आणि संध्याकाळी दारात बसून दूरवरच्या वाटेकडे पाहायची. कधी कधी एखाद्या पावलांचा
आवाज आला की तिचं मन क्षणभर दचकायचं. “सदानंद आले असतील,”
असा भास व्हायचा. पण दारातून आत येणारा माणूस नसून फक्त वारा
असायचा.
मात्र त्या घराच्या भिंतींमध्ये सदानंदच्या आयुष्याची एक
शिकवण कायमची जिवंत राहिली होती. गरिबीने त्याला कधी लहान केलं नव्हतं, कष्टांनी त्याला कधी थांबवलं नव्हतं आणि संकटांनी त्याचा प्रामाणिकपणा कधी
हिरावून घेतला नव्हता. त्याने मुलांना शक्य ते सर्व दिलं. सखूने त्याच्या प्रत्येक
पावलाला साथ दिली. त्यांनी आयुष्यभर संसाराच्या गाठी बांधल्या; पण शेवटी त्यांना उमगलं की मुलांना मोठं करणं आणि मुलांच्या मनात
स्वतःसाठी जागा निर्माण होणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
घराची वाटणी करता येते, शेताची वाटणी
करता येते, संपत्तीची वाटणी करता येते; पण आई-वडिलांनी दिलेल्या प्रेमाची वाटणी करता येत नाही. त्यांच्या
आयुष्याचा हिशोब पैशांत करता येत नाही. ते वृद्ध झाले की त्यांना मोठमोठ्या
सुखांची गरज नसते. त्यांना फक्त आपल्या लेकरांनी जवळ बसावं, दोन
प्रेमाची वाक्यं बोलावीत आणि “तुम्हाला काही हवंय का?”
एवढं विचारावं, एवढीच त्यांची अपेक्षा असते.
सखूच्या गळ्यात मंगळसूत्र उरलं नव्हतं; पण तिच्या मनात सदानंदच्या आठवणींची गाठ कायमची बांधली गेली होती. ती गाठ
कुठल्याही सोन्यापेक्षा मौल्यवान होती आणि मृत्यूही ती गाठ सोडवू शकला नव्हता.
कारण काही नाती मंगळसूत्राच्या काळ्या मण्यांनी बांधली जात
नाहीत; ती आयुष्यभराच्या कष्टांनी, त्यागाने आणि न बोलता निभावलेल्या प्रेमाने बांधली जातात.
संजय शामराव मगदूम
महा .शासन
राज्य आदर्श शिक्षक पुरस्कार प्राप्त
महा .शासन
राज्य ऊर्जा व्यवस्थापन व संवर्धन
पुरस्कार प्राप्त
८७८८६२९१३३
Monday, 12 October 2026
Indian Festival: Durga Puja / Navdurga – Complete Information
Durga Puja (also called Durgotsava) and Navratri / Navdurga celebrate the victory of Goddess Durga over the buffalo demon Mahishasura, symbolizing the triumph of good (dharma) over evil. Celebrated in the Hindu month of Ashwin (September–October), the festival honors the divine feminine energy (Shakti). In 2021, Kolkata's Durga Puja was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.
भारतीय सण : दुर्गापूजा आणि नवदुर्गा — संपूर्ण माहिती
Mythological Significance
According to the Devi Mahatmya (Markandeya Purana), the shape-shifting demon Mahishasura secured a boon from Brahma that no man or god could defeat him. Emboldened, he terrorized heaven and earth. In response, the Trimurti (Brahma, Vishnu, and Shiva) combined their divine energies to manifest Goddess Durga.
Bestowed with ten arms carrying the weapons of various gods, she rode a lion into a ten-day battle, ultimately slaying Mahishasura on the tenth day—celebrated as Vijaya Dashami or Dussehra. The festival is also celebrated as Akalbodhan ("untimely awakening"), tracing back to Lord Rama invoking Goddess Durga in autumn before his battle with Ravana.
The Nine Manifestations: Navdurga
During the nine nights of Navratri, devotees worship nine distinct forms of Goddess Durga, each representing a stage of spiritual evolution and cosmic power:
भारतीय सण : दुर्गापूजा आणि नवदुर्गा — संपूर्ण माहिती
| Day | Manifestation | Attributes & Significance |
| Day 1 | Shailaputri | Daughter of the Himalayas; rides a bull, holds a trident and lotus; represents the root chakra and foundational strength. |
| Day 2 | Brahmacharini | Personification of penance and austerity; walks barefoot holding a rosary (japamala) and water pot (kamandalu). |
| Day 3 | Chandraghanta | Ten-armed goddess bearing a half-moon shaped like a bell on her forehead; symbolizes bravery and dispels negative forces. |
| Day 4 | Kushmanda | Creator of the universe through her radiant smile; resides inside the Sun; brings light, health, and vitality. |
| Day 5 | Skandamata | Mother of Skanda (Lord Kartikeya); depicted holding infant Kartikeya on her lap; signifies maternal protection and wisdom. |
| Day 6 | Katyayani | Fierce warrior form born to Sage Katyayana; manifested specifically to destroy Mahishasura. |
| Day 7 | Kalaratri | Dark-complexioned, fearsome destroyer of darkness, ignorance, and spirits; protector from fear. |
| Day 8 | Mahagauri | Radiantly fair, serene goddess; rides a white bull; grants purity, deep peace, and absolution of past misdeeds. |
| Day 9 | Siddhidatri | Granter of all eight classical supernatural powers (siddhis); seated on a lotus, worshiped by gods, sages, and mortals alike. |
Rituals and Key Days of Durga Puja
While Navratri spans nine nights across North and Western India, the Bengali tradition focuses heavily on the final five days of festivities:
Mahalaya: Marks the descent of Goddess Durga to the mortal world. Devotees offer Tarpan (water offerings) to ancestors at dawn, accompanied by the broadcast of Birendra Krishna Bhadra’s recitation of Mahishasuramardini.
Maha Sasthi (Day 6): The formal unveiling of the idol (Bodhon) and awakening of the goddess with the chanting of hymns.
Maha Saptami (Day 7): The sacred bathing and consecration of Kola Bou (a banana plant dressed in a sari as Lord Ganesha’s bride, representing planetary nature).
Maha Ashtami (Day 8): The core day of devotional worship featuring Pushpanjali (flower offerings) and Kumari Puja (worship of young prepubescent girls as living embodiments of Shakti). At the junction of Ashtami and Navami, Sandhi Puja is conducted to commemorate the moment Durga took the form of Chamunda to slay the demons Chanda and Munda, accompanied by the lighting of 108 earthen lamps (diyas).
Maha Navami (Day 9): Celebrated with Maha Aarti, traditional Dhunuchi Naach (dancing with burning earthen pots of coconut husk and incense), and distribution of Bhagwati Bhog (khichdi, labra, chutney, and payesh).
Vijaya Dashami (Day 10): The culmination where married women participate in Sindoor Khela (smearing vermilion on the idol and each other). Processions carry idols to rivers and water bodies for Bisarjan (immersion), signifying the Goddess’s return to Mount Kailash with Lord Shiva.
Regional Celebrations Across India
West Bengal, Assam, Tripura, and Odisha: Celebrated primarily through community pandals (temporary architectural art installations), soundscapes of dhaak (drums), alpana floor art, and massive street gatherings.
Gujarat & Maharashtra: Celebrated through nine nights of Garba and Dandiya Raas, where communities dance in concentric circles around an earthen lamp (garbha deep) representing the womb and life energy.
North India (UP, Delhi, Bihar, Punjab): Centered on ritual fasting, temple visits, and staging Ramlila (dramatic enactments of the Ramayana) leading to the burning of effigies of Ravana, Kumbhakarna, and Meghanada on Dussehra. Many observe Kanya Pujan on Ashtami or Navami.
South India (Karnataka, Tamil Nadu, Andhra Pradesh): Tamil Nadu displays Golu (elaborate staircases of dolls and deity figurines). Karnataka celebrates the royal Mysuru Dasara, featuring illuminated palaces and a procession of caparisoned elephants carrying the idol of Goddess Chamundeshwari.
Kullu (Himachal Pradesh): Starts on Vijaya Dashami itself with Kullu Dussehra, where hundreds of local village deities gather in the valley for a week-long celebration.
West Bengal, Assam, Tripura, and Odisha: Celebrated primarily through community pandals (temporary architectural art installations), soundscapes of dhaak (drums), alpana floor art, and massive street gatherings.
Gujarat & Maharashtra: Celebrated through nine nights of Garba and Dandiya Raas, where communities dance in concentric circles around an earthen lamp (garbha deep) representing the womb and life energy.
North India (UP, Delhi, Bihar, Punjab): Centered on ritual fasting, temple visits, and staging Ramlila (dramatic enactments of the Ramayana) leading to the burning of effigies of Ravana, Kumbhakarna, and Meghanada on Dussehra. Many observe Kanya Pujan on Ashtami or Navami.
South India (Karnataka, Tamil Nadu, Andhra Pradesh): Tamil Nadu displays Golu (elaborate staircases of dolls and deity figurines). Karnataka celebrates the royal Mysuru Dasara, featuring illuminated palaces and a procession of caparisoned elephants carrying the idol of Goddess Chamundeshwari.
Kullu (Himachal Pradesh): Starts on Vijaya Dashami itself with Kullu Dussehra, where hundreds of local village deities gather in the valley for a week-long celebration.
भारतीय सण : दुर्गापूजा आणि नवदुर्गा — संपूर्ण माहिती
भारतीय सण : दुर्गापूजा आणि नवदुर्गा — संपूर्ण माहिती
भारतीय संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक महत्त्व आहे. दुर्गापूजा आणि नवरात्रोत्सव हे देवी दुर्गेच्या शक्तीची, भक्तीची आणि दुष्ट प्रवृत्तींवरील चांगुलपणाच्या विजयाची आठवण करून देणारे महत्त्वाचे उत्सव आहेत. भारतातील विविध राज्यांत हे सण वेगवेगळ्या परंपरांनुसार साजरे केले जातात. विशेषतः पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजेला मोठे सांस्कृतिक महत्त्व आहे.
१. दुर्गापूजा म्हणजे काय?
दुर्गापूजा हा देवी दुर्गेच्या उपासनेचा प्रमुख हिंदू उत्सव आहे. देवी दुर्गेला शक्ती, धैर्य, संरक्षण आणि दुष्ट शक्तींवर विजय यांचे प्रतीक मानले जाते. या उत्सवात देवी दुर्गेची आकर्षक मूर्ती स्थापन केली जाते, पूजा-अर्चा केली जाते, भजन, आरती, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामुदायिक उपक्रम आयोजित केले जातात.
मुख्य राज्य: पश्चिम बंगाल.
इतर प्रमुख प्रदेश: आसाम, त्रिपुरा, ओडिशा, बिहार, झारखंड आणि भारतातील इतर अनेक भाग.
मुख्य कालावधी: आश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्र; विशेष उत्सव साधारणपणे षष्ठीपासून दशमीपर्यंत साजरा केला जातो.
प्रमुख संदेश: अन्यायावर न्यायाचा, अधर्मावर धर्माचा आणि वाईट प्रवृत्तींवर चांगुलपणाचा विजय.
२. दुर्गापूजेची पौराणिक कथा
हिंदू पौराणिक परंपरेनुसार महिषासुर नावाच्या असुराने आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर देवतांना त्रास देण्यास सुरुवात केली. त्याचा पराभव करणे देवतांना कठीण झाले. तेव्हा विविध देवतांच्या दिव्य शक्तींच्या एकत्रीकरणातून देवी दुर्गेचे प्राकट्य झाले, अशी कथा सांगितली जाते.
देवी दुर्गेने सिंहावर आरूढ होऊन महिषासुराशी युद्ध केले आणि त्याचा पराभव केला. त्यामुळे देवीला महिषासुरमर्दिनी असे नाव मिळाले.
या कथेतून शक्ती, धैर्य, आत्मविश्वास आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचा संदेश मिळतो. देवीच्या दहा हातांमध्ये विविध अस्त्रे दाखवली जातात. ती दुष्ट शक्तींविरुद्ध संघर्ष करण्याची आणि लोकांचे संरक्षण करण्याची प्रतीके मानली जातात.
३. नवदुर्गा म्हणजे काय?
नवदुर्गा म्हणजे देवी दुर्गेची नऊ रूपे. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत या नऊ रूपांची परंपरेनुसार पूजा केली जाते. प्रत्येक रूपातून एक विशिष्ट गुण, शक्ती किंवा जीवनमूल्य व्यक्त होते.
नवदुर्गेची नऊ रूपे आणि त्यांचे महत्त्व
१. शैलपुत्री — प्रथम दिवस
‘शैल’ म्हणजे पर्वत. पर्वतराज हिमालयाची कन्या म्हणून देवीला शैलपुत्री म्हणतात. ही देवी स्थैर्य, निसर्गाशी नाते आणि नव्या सुरुवातीचे प्रतीक मानली जाते.
२. ब्रह्मचारिणी — द्वितीय दिवस
देवीच्या या रूपात तपश्चर्या, संयम, साधना आणि दृढ निश्चय यांचे दर्शन घडते. हे रूप ध्येय साध्य करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करण्याची प्रेरणा देते.
३. चंद्रघंटा — तृतीय दिवस
मस्तकावर घंटेच्या आकाराचा अर्धचंद्र धारण केलेल्या देवीला चंद्रघंटा म्हणतात. हे रूप शौर्य, धैर्य आणि संकटांचा सामना करण्याच्या सामर्थ्याचे प्रतीक आहे.
४. कूष्मांडा — चतुर्थ दिवस
देवीचे हे रूप सृष्टीची निर्मिती आणि विश्वातील ऊर्जेशी जोडले जाते. तिच्या तेजस्वी स्वरूपातून सर्जनशीलता, उत्साह आणि सकारात्मकतेचा संदेश मिळतो.
५. स्कंदमाता — पंचमी दिवस
भगवान स्कंद अर्थात कार्तिकेय यांची माता म्हणून देवीला स्कंदमाता म्हणतात. हे रूप मातृत्व, प्रेम, करुणा आणि वात्सल्य यांचे प्रतीक आहे.
६. कात्यायनी — षष्ठी दिवस
देवीचे हे रूप धैर्य, न्यायासाठी संघर्ष आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या सामर्थ्याशी संबंधित आहे. महिषासुराचा वध करणाऱ्या देवीच्या रूपांमध्ये कात्यायनीचे विशेष महत्त्व आहे.
७. कालरात्री — सप्तमी दिवस
देवीचे हे उग्र रूप भय आणि दुष्ट शक्तींचा नाश करणारे मानले जाते. यातून संकटांना न घाबरता धैर्याने सामोरे जाण्याचा संदेश मिळतो.
८. महागौरी — अष्टमी दिवस
महागौरीचे रूप पावित्र्य, शांतता, निर्मळता आणि करुणेचे प्रतीक मानले जाते. अनेक ठिकाणी अष्टमीला विशेष पूजा आणि कन्यापूजन केले जाते.
९. सिद्धिदात्री — नवमी दिवस
‘सिद्धी देणारी’ असा सिद्धिदात्री या नावाचा अर्थ आहे. हे रूप ज्ञान, प्रज्ञा, साधनेची पूर्तता आणि आध्यात्मिक उन्नतीचे प्रतीक मानले जाते.
टीप: नवदुर्गेच्या पूजेचा क्रम अनेक ठिकाणी वरीलप्रमाणे असतो. काही प्रादेशिक परंपरांमध्ये उपासनेचे स्वरूप वेगळे असू शकते.
४. नवरात्रोत्सवाचे नऊ दिवस कसे साजरे केले जातात?
नवरात्र म्हणजे नऊ रात्रींचा उत्सव. या काळात देवीची पूजा, आरती, उपवास, भजन, कीर्तन, जप, गरबा आणि दांडिया असे विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
घटस्थापना: नवरात्रीच्या प्रारंभी कलशाची स्थापना करून देवीचे आवाहन केले जाते.
दैनिक पूजाअर्चा: देवीच्या विविध रूपांची पूजा, आरती आणि प्रार्थना केली जाते.
उपवास: श्रद्धेनुसार काही भक्त उपवास किंवा फलाहार करतात.
गरबा व दांडिया: विशेषतः गुजरातमध्ये पारंपरिक नृत्यांद्वारे उत्सव साजरा केला जातो.
कन्यापूजन: काही परंपरांमध्ये लहान मुलींना देवीचे प्रतीक मानून त्यांचा सन्मान केला जातो.
विजयादशमी: नवरात्रोत्सवाची सांगता विजयादशमीच्या उत्सवाने केली जाते.
५. दुर्गापूजेचे प्रमुख दिवस आणि त्यांचे महत्त्व
पश्चिम बंगालमधील दुर्गापूजेचा मुख्य उत्सव साधारणपणे षष्ठीपासून विजयादशमीपर्यंत साजरा होतो.
दिवस | प्रमुख विधी आणि महत्त्व |
|---|---|
महालय | देवीच्या आगमनाची प्रतीकात्मक सुरुवात; देवीपक्षाचे स्वागत |
महाषष्ठी | देवीचे बोधन, आवाहन आणि विशेष पूजा |
महासप्तमी | नवपत्रिका पूजनासह विविध धार्मिक विधी |
महाअष्टमी | विशेष पूजा, पुष्पांजली आणि काही ठिकाणी कुमारीपूजन |
महानवमी | विशेष पूजाअर्चा आणि होम |
विजयादशमी | देवीच्या विसर्जनाचे विधी आणि विजयाचा उत्सव |
२०२६ मधील महत्त्वाच्या तारखा: शारदीय नवरात्र ११ ऑक्टोबरपासून सुरू झाले आहे. बंगाली परंपरेतील मुख्य दुर्गापूजा १६ ते २१ ऑक्टोबरदरम्यान साजरी होत आहे. महासप्तमी १७ ऑक्टोबर, महाअष्टमी १९ ऑक्टोबर, महानवमी २० ऑक्टोबर आणि विजयादशमी २१ ऑक्टोबरला आहे. स्थानिक पंचांगानुसार काही विधींच्या तारखांमध्ये फरक असू शकतो.
६. दुर्गापूजेतील विशेष परंपरा
भव्य मंडप आणि सजावट
दुर्गापूजेसाठी आकर्षक मंडप उभारले जातात. त्यांची सजावट कला, वास्तुकला, सामाजिक विषय आणि स्थानिक संस्कृती यांवर आधारित असते.
धुनुची नृत्य आणि ढाक वादन
बंगालमधील दुर्गापूजेत पारंपरिक ढोलासारख्या ढाक वाद्याचे नाद आणि धुनुची नृत्याला विशेष स्थान आहे.
सिंदूर खेळा
विजयादशमीच्या दिवशी काही बंगाली परंपरांमध्ये महिला देवीला सिंदूर अर्पण करतात आणि एकमेकींना सिंदूर लावून शुभेच्छा देतात.
भोग आणि प्रसाद
देवीला नैवेद्य अर्पण करून तो भक्तांना प्रसाद म्हणून दिला जातो. अनेक ठिकाणी सामुदायिक भोजनाचे आयोजन केले जाते.
७. भारतातील नवरात्रोत्सव आणि दुर्गापूजेतील प्रादेशिक फरक
पश्चिम बंगाल
देवी दुर्गेच्या भव्य मूर्ती, कलात्मक मंडप, ढाक वादन, पुष्पांजली आणि विसर्जन हे उत्सवाचे प्रमुख भाग आहेत.
गुजरात
गरबा आणि दांडिया नृत्य, देवीची आराधना आणि सामुदायिक उत्सव यांना विशेष महत्त्व आहे.
महाराष्ट्र
घटस्थापना, देवीची आरती, उपवास, देवीच्या मंदिरांतील दर्शन आणि विजयादशमीला आपट्याची पाने सोने म्हणून देण्याची परंपरा अनेक ठिकाणी आढळते.
कर्नाटक
म्हैसूर दसरा हा प्रसिद्ध उत्सव असून देवी चामुंडेश्वरीची उपासना, राजवाड्याची रोषणाई आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम यांना महत्त्व आहे.
८. दुर्गापूजा आणि नवदुर्गा यांतील फरक
मुद्दा | दुर्गापूजा | नवदुर्गा |
|---|---|---|
अर्थ | देवी दुर्गेच्या पूजेचा उत्सव | देवी दुर्गेची नऊ रूपे |
मुख्य स्वरूप | मूर्तीपूजा, मंडप, धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम | नऊ रूपांची दिवसानुसार उपासना |
विशेष महत्त्व | पश्चिम बंगालमध्ये विशेष लोकप्रिय | नवरात्रीमध्ये भारतभर अनेक परंपरांत प्रचलित |
प्रमुख संदेश | दुष्ट प्रवृत्तींवर चांगुलपणाचा विजय | शक्ती, भक्ती, धैर्य, संयम आणि ज्ञान |
९. दुर्गापूजेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व
दुर्गापूजा हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर समाजातील लोकांना एकत्र आणणारा सांस्कृतिक सोहळाही आहे.
स्त्रीशक्तीचा सन्मान: देवी दुर्गा सामर्थ्य, स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे प्रतीक आहे.
सामाजिक एकोपा: विविध समाजांतील लोक एकत्र येऊन उत्सवात सहभागी होतात.
कला आणि परंपरेचे जतन: मूर्तिकला, चित्रकला, संगीत, नृत्य आणि हस्तकलेला प्रोत्साहन मिळते.
स्थानिक रोजगार: मूर्तिकार, सजावटकार, कलाकार, कारागीर आणि लघुव्यावसायिकांना कामाच्या संधी मिळतात.
नैतिक मूल्ये: सत्य, धैर्य, संयम, करुणा आणि चांगुलपणाचे महत्त्व अधोरेखित होते.
१०. दुर्गापूजेचा संदेश
दुर्गापूजा आणि नवरात्रोत्सव आपल्याला शिकवतात की संकटे कितीही मोठी असली, तरी धैर्य, एकजूट आणि योग्य विचार यांच्या साहाय्याने त्यांचा सामना करता येतो. देवीची नऊ रूपे मानवी जीवनातील विविध गुणांची आठवण करून देतात. या उत्सवाचा खरा अर्थ केवळ पूजा-अर्चेत नसून आपल्या वर्तनात चांगुलपणा, स्त्री-पुरुष समानता, परस्पर आदर आणि सामाजिक जबाबदारी जोपासण्यात आहे.
थोडक्यात: दुर्गापूजा हा देवी दुर्गेच्या शक्तीचा उत्सव आहे, तर नवदुर्गा ही तिच्या नऊ रूपांची संकल्पना आहे. दोन्ही परंपरांचा केंद्रबिंदू भक्ती, शक्ती, संस्कृती आणि चांगुलपणाचा विजय हा आहे.



