पाठ २ (स्थान-विस्तार): संपूर्ण स्वाध्याय

 

इयत्ता १० वी भूगोल - पाठ २ (स्थान-विस्तार): संपूर्ण स्वाध्याय

वरिष्ठ भूगोल शिक्षक व पाठ्यपुस्तक मंडळ तज्ज्ञ यांच्या मार्गदर्शनानुसार तयार केलेला अधिकृत स्वाध्याय.

१. अचूक पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा

१. भारताचे सर्वांत दक्षिणेकडील टोक इंदिरा पॉईंट या नावाने ओळखले जाते. (पर्याय: लक्षद्वीप, कन्याकुमारी, इंदिरा पॉईंट, पोर्ट ब्लेअर)

२. दक्षिण अमेरिका खंडातील चिली-इक्वेडोर हे दोन देश ब्राझीलच्या सीमेलगत नाहीत. (पर्याय: चिली-इक्वेडोर, अर्जेंटिना-बोलिव्हिया, कोलंबिया-फ्रेंच गियाना, सुरीनाम-उरुग्वे)

३. भारत व ब्राझील या दोन्ही देशांत प्रजासत्ताक प्रकारची शासनप्रणाली आहे. (पर्याय: लष्करी, साम्यवादी, प्रजासत्ताक, अध्यक्षीय)

४. जगाचा 'कॉफी पॉट' असे ब्राझील या देशाला संबोधले जाते. (पर्याय: भारत, ब्राझील, चीन, पाकिस्तान)

२. खालील विधाने योग्य की अयोग्य ते लिहा व अयोग्य विधाने दुरुस्त करून पुन्हा लिहा

१. ब्राझील हा देश पूर्णपणे उत्तर गोलार्धात आहे. उत्तर: अयोग्य. दुरुस्त विधान: ब्राझीलचा काही भाग उत्तर गोलार्धात असून बहुतांश भाग दक्षिण गोलार्धात आहे.

२. भारताच्या मध्यातून मकरवृत्त गेले आहे. उत्तर: अयोग्य. दुरुस्त विधान: भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त गेले आहे.

३. ब्राझील देशाला पॅसिफिक महासागराचा किनारा लाभला आहे. उत्तर: अयोग्य. दुरुस्त विधान: ब्राझील देशाला अटलांटिक महासागराचा किनारा लाभला आहे.

४. भारताच्या आग्नेयेस पाकिस्तान हे राष्ट्र आहे. उत्तर: अयोग्य. दुरुस्त विधान: भारताच्या वायव्येस पाकिस्तान हे राष्ट्र आहे.

५. ब्राझीलचा रेखावृत्तीय विस्तार भारतापेक्षा जास्त आहे. उत्तर: योग्य.

३. एका वाक्यात उत्तरे लिहा

१. ब्राझील देशाचे नाव कोणत्या वृक्षावरून पडले आहे? उत्तर: ब्राझील देशाचे नाव 'पाऊ ब्रासील' या स्थानिक वृक्षाच्या नावावरून पडले आहे.

२. भारताचे सर्वांत दक्षिणेकडील टोक (इंदिरा पॉईंट) किती अक्षवृत्तावर आहे? उत्तर: इंदिरा पॉईंट ६°४५' उत्तर अक्षवृत्तावर आहे.

३. ब्राझीलमध्ये कोणता नृत्यप्रकार लोकप्रिय आहे? उत्तर: ब्राझीलमध्ये 'सांबा' हा नृत्यप्रकार लोकप्रिय आहे.

४. भारताची राजधानी कोणती आहे? उत्तर: भारताची राजधानी नवी दिल्ली आहे.

५. ब्राझीलमध्ये कोणता खेळ लोकप्रिय आहे? उत्तर: ब्राझीलमध्ये फुटबॉल हा खेळ लोकप्रिय आहे.

४. थोडक्यात उत्तरे लिहा

१. स्वातंत्र्योत्तर काळात भारत आणि ब्राझील या देशांना कोणत्या समस्यांना तोंड द्यावे लागले? उत्तर:

• भारत: स्वातंत्र्यानंतरच्या पहिल्या २० वर्षांत भारताला तीन युद्धांना सामोरे जावे लागले. तसेच विविध भागांतील दुष्काळी परिस्थिती आणि इतर आर्थिक समस्यांचा सामना करावा लागला.
• ब्राझील: स्वातंत्र्योत्तर काळात ब्राझीलला विविध वित्तीय समस्यांना तोंड द्यावे लागले. तसेच १९३० पासून १९८५ पर्यंत, म्हणजे ५० वर्षांहून अधिक काळ हा देश लोकप्रिय लष्करी राजवटीखाली (Populist Military Rule) होता.

२. भारत व ब्राझील या दोन्ही देशांच्या स्थानासंदर्भातील कोणत्या बाबी वेगळ्या आहेत? उत्तर:

• खंड: भारत आशिया खंडाच्या दक्षिण भागात आहे, तर ब्राझील दक्षिण अमेरिका खंडाच्या उत्तर भागात आहे.
• अक्षवृत्तीय गोलार्ध: भारत पूर्णपणे उत्तर गोलार्धात आहे, तर ब्राझीलचा थोडा भाग उत्तर गोलार्धात आणि बहुतांश भाग दक्षिण गोलार्धात आहे.
• रेखावृत्तीय गोलार्ध: भारत पूर्णपणे पूर्व गोलार्धात आहे, तर ब्राझील पश्चिम गोलार्धात आहे.

३. भारताची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करा: उत्तर:

• भारत सुमारे दीड शतक ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली होता. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले.
• स्वातंत्र्योत्तर काळात भारताने 'संसदीय प्रजासत्ताक' शासनप्रणाली स्वीकारली. सुरुवातीच्या काळात युद्धे आणि दुष्काळासारख्या समस्यांवर मात करत भारत आज एक प्रमुख जागतिक बाजारपेठ आणि एक विकसनशील देश (Developing Country) म्हणून ओळखला जातो.

५. तक्ता पूर्ण करा (शेजारचे देश व जलाशय)

विद्यार्थ्यांसाठी सूचना: खालील तक्त्यात दिलेल्या रिकाम्या जागा नकाशाचा आधार घेऊन योग्य माहितीने भरा. (उदा. दिशांनुसार शेजारील देश आणि सागर/महासागर यांची नोंद करा).

देश	दिशा	शेजारचे देश	सागर / महासागर
भारत	पूर्व	........................	........................
	उत्तर	........................	---
	पश्चिम	........................	........................
	दक्षिण	........................	........................
ब्राझील	उत्तर	........................	........................
	पूर्व	---	........................
	पश्चिम	........................	---
	दक्षिण	........................	---

[उत्तर सूची - तक्ता]

देश	दिशा	शेजारचे देश	सागर / महासागर
भारत	पूर्व	बांगलादेश, म्यानमार	बंगालचा उपसागर
	उत्तर	अफगाणिस्तान, चीन, नेपाळ, भूतान	---
	पश्चिम	पाकिस्तान	अरबी समुद्र
	दक्षिण	श्रीलंका, इंडोनेशिया	हिंदी महासागर
ब्राझील	उत्तर	फ्रेंच गियाना, सुरीनाम, गियाना, व्हेनेझुएला, कोलंबिया	उत्तर अटलांटिक महासागर
	पूर्व	---	दक्षिण अटलांटिक महासागर
	पश्चिम	पेरू, बोलिव्हिया, पॅराग्वे	---
	दक्षिण	अर्जेंटिना, उरुग्वे	---

६. भौगोलिक कारणे लिहा

१. ब्राझीलला 'जगाचा कॉफी पॉट' असे म्हणतात. उत्तर:

• कॉफीच्या उत्पादनात ब्राझीलचा जगात प्रथम क्रमांक लागतो.
• जगातील एकूण कॉफी उत्पादनापैकी सुमारे ४० टक्के उत्पादन एकट्या ब्राझीलमध्ये होते.
• येथील हवामान कॉफी उत्पादनासाठी अत्यंत पूरक असून ब्राझीलमधून कॉफीची सर्वाधिक निर्यात केली जाते, म्हणून ब्राझीलला 'जगाचा कॉफी पॉट' असे संबोधले जाते.

२. भारताकडे एक 'तरुण देश' म्हणून पाहिले जाते. उत्तर:

• भारताच्या एकूण लोकसंख्येत कार्यशील गटातील लोकांचे प्रमाण अधिक आहे.
• भारतातील लोकसंख्येत तरुणाईचे प्रमाण सुमारे ५१ टक्के इतके आहे.
• हा कार्यशील गट भारताच्या आर्थिक विकासाला गती देत असल्याने भारताकडे एक 'तरुण देश' म्हणून पाहिले जाते.

७. फरक स्पष्ट करा

मुद्याचे नाव	भारत	ब्राझील
स्थान व गोलार्ध	भारत पृथ्वीवर पूर्णपणे उत्तर आणि पूर्व गोलार्धात आहे.	ब्राझीलचा काही भाग उत्तर गोलार्धात, तर बहुतांश भाग दक्षिण आणि पश्चिम गोलार्धात आहे.
अक्षवृत्तीय विस्तार	८°४' उत्तर ते ३७°६' उत्तर अक्षवृत्त.	५°१५' उत्तर ते ३३°४५' दक्षिण अक्षवृत्त.
रेखावृत्तीय विस्तार	६८°७' पूर्व ते ९७°२५' पूर्व रेखावृत्त.	३४°४५' पश्चिम ते ७३°४८' पश्चिम रेखावृत्त.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी	सुमारे दीड शतक ब्रिटिशांची राजवट; १९४७ मध्ये स्वातंत्र्य.	सुमारे तीन शतकांहून अधिक काळ पोर्तुगीजांची राजवट; १८२२ मध्ये स्वातंत्र्य.
शासन प्रणाली	संसदीय प्रजासत्ताक शासनप्रणाली.	राष्ट्रपती नियंत्रित प्रजासत्ताक शासनप्रणाली.

तज्ज्ञ मार्गदर्शक टीप: विद्यार्थ्यांनी स्थान आणि विस्तार लक्षात ठेवण्यासाठी नेहमी जगाच्या नकाशाचा वापर करावा. भारताचे अक्षवृत्तीय स्थान (उत्तर) आणि ब्राझीलचे रेखावृत्तीय स्थान (पश्चिम) यातील मुख्य फरक नकाशावर पाहून समजून घेतल्यास ते दीर्घकाळ लक्षात राहते. अक्षवृत्तीय व रेखावृत्तीय अंशात्मक मूल्ये पाठ करताना ती वारंवार लिहून काढण्याचा सराव करा.